De Amarnakunst

Uit Kemet

Tijdens de regering van Achnaton vonden er belangrijke veranderingen plaats in het geloof en in de Egyptische kunst. Onder Achnaton werd Aton het wezen waarin zich het goddelijke principe van de zon Ra manifesteerde en zijn schepping zich openbaarde. Alleen via de koning als bemiddelaar konden de mensen deze god bereiken. De typische Egyptische, bonte uitdrukkingsvormen van de vele goden met de meervoudige symboliek verdwenen praktisch helemaal in de kunst. De Aton werd de enige verschijningsvorm van de zonnegod en werd in de reliëfs van de Amarnakunst uitgebeeld als een grote zonneschijf, waaruit lange stralen kwamen, die eindigden in gestileerde handjes. Soms werden ook een anch-teken en een was-scepter afgebeeld. De uraeus-slang bleek een van de weinig overgebleven symbolen uit het verleden die door Achnatons strenge censuur kwam. Zoals voorheen sierde die nog steeds het koninklijke voorhoofd. Ook bevond de slang zich eveneens rond de Aton zonneschijf. Op diverse vlakken week de kunst dus in grote mate af van de traditionele Egyptische kunst, maar door zijn realisme betekende dit geen volledige breuk met het verleden. De nadruk kwam te liggen op individualisatie en weergave van spontane, momentgebonden situaties en gevoelens. Scènes van Achnaton, zijn vrouw Nefertiti en hun dochters in huiselijke kring zijn hier een voorbeeld van. Met name in de beginperiode van Achnatons regering leidde dit tot een meer karikaturale, realistische uiting van de werkelijkheid. De slappe, overdreven lange armen en benen, de overdreven benadrukking van vrouwelijke vormen, de lange halzen, lange smalle hoofden met een laag uitgezakte kin, vlezige, geprononceerde lippen en amandelvormige ogen zijn hier goede voorbeelden van. Door de vrouwelijke vormen waren Achnaton en Nefertiti nauwelijks van elkaar te onderscheiden.

In deze periode was opperbeeldhouwer Bak degene die vorm gaf aan de kunstwerken. Volgens een tekst op een van de monumenten was het Achnaton die hem persoonlijk instrueerde. Het blijft een raadsel wat Achnaton aan het begin van zijn regeerperiode heeft gedreven persoonlijk in te grijpen in de kunst en de meer karikaturale weergave van de werkelijkheid te verheffen boven het realistische. Mogelijk ontstond hierdoor onder kunstenaars langzaam een nieuw idee over het ruimtelijk aspect waardoor zij zich bevrijd voelden van conventionele beperkingen, ook al botste dit hevig met alle voorafgaande, realistische stijlperioden.

De overdreven en ongebruikelijke uitdrukkingsvormen werden verzacht in de middenperiode van Achnatons regeringsjaren. In de latere regeringsjaren vond weer een geleidelijke terugkeer naar de oude geïdealiseerde kunst plaats. De achtergronden hiervan zijn onduidelijk. De normaal geproportioneerde lichamen en gezichten keerden terug, zij het met een zekere weekheid van de buik- en beenpartij. Dit onderscheidt deze stijl van de kunst ten tijde van Amenhotep III. Thoetmoses, opperbeeldhouwer tijdens deze periode heeft een belangrijke bijdrage hieraan geleverd. In zijn atelier, bij Achetaton, het huidige Tell el-Amarna, zijn vele voorbeelden uit deze tijd teruggevonden, onder andere de beroemde, kleurig beschilderde buste van Nefertiti.

De verschillen tussen de diverse stijlperioden tijdens het bewind van Amenhotep III en later van Achnaton, komen duidelijk tot uiting in het graf van vizier Ramose. Hij diende beide farao's en de reliëfs in zijn graf laten de contrasten zien tussen de rijpe stijl ten tijde van Amenhotep III en de latere karikaturale stijl tijdens de eerste jaren van de regering van Achnaton. Onder de jonge farao Toetanchamon, de post-Amarnaperiode, werd niet alleen het Amongeloof hersteld, maar werden ook de oude tradities in de kunst weer doorgevoerd.

JB

Bronnen:
- Egyptian Art - C. Aldred
- Cursus de kunst van het Oude Egypte – H. Pragt
- Art. uit KEMET, Zur Geschichte der Amarna-Zeit - G. Höber-Kamel

• Home
• Cursussen
• Over de makers
• Bronnen
• Contact

• Goden
• Tempels
• Farao's
• Graven
• Samenleving
• Kunst