
Museo Egizio, Turijn.
Tegenwoordig beschouwen veel mensen magie als bijgeloof. Magie past niet in de westerse samenleving, die zich grotendeels richt op het rationalisme van de moderne wetenschap.
In het oude Egypte sloot magie juist goed aan bij het wereldbeeld en vormde het in zekere zin daarvan zelfs het fundament. Het leidde niet tot angst, twijfel of wroeging bij diegenen die er mee in aanraking kwamen of zich er zelf van bedienden. Magie speelde juist een belangrijke rol in het leven van zowel de farao’s als de gewone mensen.
Volgens de Egyptenaren was de wereld uit de oerchaos geschapen door de zonnegod Ra-Atoem, maar iets van die chaos was nog steeds aanwezig en bedreigde de schepping. Met magie probeerden de priesters in de tempels de kosmos in evenwicht te houden.
Dat kon door middel van het gesproken woord of door middel van het schrift, dat door de god Thot aan de mensen geschonken was. Door het opschrijven of uitspreken van de juiste spreuken of ander commentaar kregen personen, dieren of goden hun naam, identiteit en magische krachten.
In dit diepgewortelde religieuze principe, waarbij het goede het kwade overwint, ligt ook de oorsprong van de medische wetenschap. Medici en burgers mochten de magie gebruiken voor zichzelf, bijvoorbeeld in de geneeskunde, om ziekten te genezen. Magie was een onmisbaar middel om mensen te beschermen tegen die gevaren waartegen de toenmalige medische wetenschap machteloos stond.
Ziekte het werk van demonen
Tegenwoordig is bekend dat veel ziekten worden verspreid door bacteriën en virussen, die met het blote oog niet waargenomen kunnen worden. In de oudheid vertelden de dokters aan hun patiënten dat de onzichtbare ziekteverwekkers goden, demonen en kwaadaardige geesten van doden waren.
Dat maakte het voor de artsen niet eenvoudiger deze tegenstanders te bestrijden, want behalve kennis van het menselijk lichaam en van medicijnen moesten ze ook de magie beheersen. Dat laatste aspect van hun handelen wordt vaak onterecht niet erg serieus genomen.
Met de beperkte anatomische kennis en de vaak weinig effectieve medicijnen die in de oudheid beschikbaar waren, is juist de magische geruststelling van de patiënt misschien wel het meest werkzame deel van het optreden van de arts.

Metropolitan Museum of Art, New York.
Dit psychologische effect wordt tegenwoordig vaak onderschat, ook al tonen de ervaringen met placebo’s aan hoe essentieel het kan zijn dat de patiënt in zijn eigen genezing gelooft. Met de magie van de Egyptische geneesheren zat het daarmee wel goed. Geen wonder dat veel medische papyri na ieder recept tevreden melden: ‘Een methode die talloze malen beproefd is’.
Om zichzelf thuis te beschermen tegen demonen, riep men de hulp in van de dwerggod Bes. Deze koddig ogende god loerde voortdurend naar demonen om deze te bestrijden. Daarnaast werd Bes geassocieerd met zaken die het leven aangenaam maken zoals zang, dans en muziek, cosmetica, dronkenschap en seks.
Ook de godin Taweret bood bescherming in huis. Zij waakte vooral over zwangere vrouwen en jonge kinderen. Kleine beeldjes van deze godin werden in huis neergezet om pasgeborenen magisch te beschermen.
Dodenbrieven
De ergste bedreiging van de gezondheid zetelt soms in je eigen hoofd, of bij de oude Egyptenaren in het hart. Ook zij hadden te maken met onberedeneerde angsten, nachtmerries en psychische afwijkingen. Die werden volgens hen niet veroorzaakt door interne factoren maar door kwaadwillende geesten en demonen van buiten.

RMO, Leiden.
Voor behandeling stapten mensen dan naar een wonderdokter. Hij probeerde de boze machten uit te drijven. Sommige klachten werden echter veroorzaakt doordat de geesten van doden nog rondwaarden op aarde. Dit werd vooral duidelijk wanneer de geesten in dromen aan de gekwelde verschenen.
In dat geval kon een brief geschreven worden aan de overledene, bijvoorbeeld op een drinkschaal waar de dode zijn dorst kwam lessen, of op een stukje papyrus. Dit soort dodenbrieven werden aan een beeldje bevestigd en in de offerruimte van het graf neergezet.
In het Rijksmuseum van Oudheden te Leiden wordt zo’n dodenbrief aan een beeldje bewaard. Het is een beschilderd houten beeldje van een vrouw in de typische kleding van het Nieuwe Rijk. De papyrus die er als een rolletje aan vastgebonden was, bevat in hiëratisch schrift een brief van een legerofficier aan zijn overleden vrouw Anchiry.
De briefschrijver doet aan zijn overleden vrouw een uitvoerig verslag over hoe zij hem kwelt in zijn dromen en goed hij altijd voor haar heeft gezorgd. De vertaling van enkele passages luidt: ‘Wat heb ik je voor kwaad aangedaan, dat ik in deze ellendige toestand terecht ben gekomen? […] Je hebt me bedreigd hoewel ik je niets kwaads heb aangedaan […] lk ben met je getrouwd toen ik nog jong was […] En toen je leed aan de ziekte die je opliep, heb ik een arts laten halen en hij heeft je behandeld, en hij deed alles waarvan jij zei ‘Doe het […]
Of de brief hielp, weten we niet. Wel toont de brief hoe dun de grens was tussen geneeskunde, magie en het verlangen naar troost.
Aanverwante artikelen:
- De godin Taweret
- De god Bes
- Geneeskunde – dokters, wonderdokters en wijze vrouwen
- Geneeskunde – medische papyri (volgt binnenkort)
HJP
Bronnen:
– Egyptische Magie – M.J. Raven
– Religion and Philosophy in Ancient Egypt – J. Allen
– Cursus Egyptische magie – H. Pragt
– Een brief voor Anchiry – H. Schneider

